Otu ìgwè mmadụ ji paspọtụ ha n’emume Wikimania n’afọ 2024. Foto bụ nke Ahmad Ali Karim sere, CC0 site na Wikimedia Commons.

Edemede a bụ akụkụ nke usoro isiokwu pụrụ iche nke Global Voices nke Julaị 2026, nke “Ịbụ onye na-enweghị obodo ebe o si.” Usoro isiokwu a na-enye nghọta banyere nsogbu nke enweghị obodo onye si na otu o si egbochi nnwere onwe mmadụ ịgagharị, inweeta ohere agụmakwụkwọ, ịnweta ohere ndọrọ ndọrọ ọchịchị, na ọtụtụ ihe ndị ọzọ. Ị nwere ike ịkwado ọrụ mgbasa ozi a site n’inye onyinye ebe a.

A maworịị m banyere ọnọdụ enweghị ebe onye si dịka nsogbu dị oke mkpa ma a naghị akọkarị banyere ya nke ọma ruo ọtụtụ afọ, ebe m dere banyere ya nke mbụ n’afọ 2017. Ọ na-adọrọ mmasị m nke ukwuu n’ihi na ọ fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ihe a na-adịghị ahụ anya: Dị ka ọtụtụ n’ime isiokwu anyị n’ọnwa a si kwuo, ọ dị mfe mmadụ ile ịbụ nwa amaala anya dịka ihe nkịtị mgbe mmadụ nwetara ya ozugbo a mụrụ ya ma ghara inwe mkpa ịlụ ọgụ ma ọ bụ gba mgba iji chekwaa ya.

N’agbanyeghị ogologo oge m jiri nwee mmasị n’okwu a, ọ bụ naanị kemgbe Global Voices malitere nrụkọ ọrụ ha na otu Global Movement Against Statelessness (GMAS), bụ nke anyị na ya na-arụkọ ọrụ na usoro isiokwu pụrụ iche anyị nke Julaị 2026, bụ “ọnọdụ enweghị ebe onye si,” ka m malitere ịghọta ụdị ụzọ dị iche iche mmadụ nwere ike isi ghọọ ndị na-enweghị ebe ha si, yana ụdị mmetụta dị iche iche nke ọnọdụ ahụ na-enwe. M na-ejikọtakarị ọnọdụ mmadụ enweghị ebe o si yana ọnọdụ ịbụ onye gbara ọsọ ndụ, yana ìgwè ndị mmadụ—ọtụtụ mgbe n’ihi ịkpa ókè— ka mba ha sitere na ya na-achọghị ha. N’ezie, nke a bụ otu n’ime ihe ndị na-akpata ọnọdụ enweghị ịbụ nwa amaala, anyị nwekwara ike ịhụ ụfọdụ n’ime ọtụtụ ụdị ya n’usoro isiokwu a, dịka n’akụkọ a gbasara onye omenkà si Myanmar nke na-agbalị ịmalite ndụ ya ọzọ na France, ma ọ bụ akụkọ a gbasara otu nwanyị trans nke gbapụrụ na Russia.

Mgbe mụ na ndị otu GMAS kparịtara ụka nakwa nsonye m n'ụfọdụ emume ha, a mụtara m ụzọ ndị ọzọ mmadụ nwere ike isi ghọọ onye na-enweghị ebe o si, ọtụtụ mgbe site n’usoro ọchịchị na akwụkwọ dị mgbagwoju anya nke na-adịghị njikere ileba anya n’ọnọdụ ndị pụrụ iche. Ọtụtụ mgbe, nsogbu ndị a nke usoro nchịkwa na-enwekwa ịkpa ókè e tinyere n’ime iwu ma ọ bụ usoro ahụ: dịka ọmụmaatụ, ọnọdụ ụmụaka ndị Japan-Filipino a mụrụ na Japan, ma ọ bụ otú ụmụ nwanyị nọ na mba ndị dị na Gulf na-enweghị ike inyefe ụmụ ha ikike ịbụ ndị obodo nke ha bụ ụmụ amaala ya.

Nye ndị ọzọ, ọ bụ mba ahụ n’onwe ya gbanwere, dịka mgbe Soviet Union (USSR) dara. Ma ọ bụkwa na e nwere ìgwè ndị mmadụ na-enwebeghị obodo nke ha, ndị a na-ekwebekwanụghị ka ha bụrụ akụkụ zuru ezu nke mba ha bi na ya dịka e gosiri n’isiokwu a jikọrọ ọnụ gbasara Roma nọ na Ukraine na Tatars nọ na Russia. Otu ọnọdụ yiri nke ahụ metụkwara Roma nọ na Yugoslavia mbụ.

Ikekwe ihe kacha atụ egwu bụ mgbe a na-eji iyi egwu ime ka mmadụ ghọọ onye na-enweghị obodo amanye mmegbu na ọchịchị aka ike, dịka n’ihe gbasara iwu ọhụrụ Cambodia nke na-enye ohere ịnapụ ụfọdụ ndị amaala obodo ha n’ihi mmejọ ụfọdụ. Kọlụm nnyocha akụkọ Undertones nke ọnwa a na-enyocha otú e si akwado ụdị iyi egwu ndị a n’ọnọdụ Nicaragua, bụ́ ebe e mere iwu yiri nke ahụ n’afọ 2023

N’agbanyeghị nke ahụ, ụfọdụ n’ime isiokwu kacha metụta m n’ọnwa a bụ edemede ndị mmadụ dere gbasara mmetụta nke ịpụ n’ala nna ma ọ bụ obodo ha: otu onye Venezuela gbagara n’ala ọzọ nke na-enweghị ike isi Mexico laghachi inye aka mgbe ala ọma jijiji mechara n’ihi na ọnọdụ iwu ya na-adịghị kwụsie ike anaghị ekwe ka ọ mee njem; yana egwu Cantonese nke chetaara otu onye gbapụrụ na Hong Kong ihe niile gbanwere.

E nwekwara isiokwu ndị na-echetara anyị banyere akwụkwọ nchịkwa na-adịghị kwụsie ike ma ọ bụ nke na-edoghị anya nke na-akwado ịbụ ụmụ amaala anyị niile. Dịka ọmụmaatụ, n’India, isi akụkọ ụfọdụ pụtara n’oge na-adịbeghị anya mere ka ndị mmadụ cheta na paspọtụ abụghị n’ezie ihe akaebe nke ịbụ nwa amaala. Karịsịa n’obodo ebe ihe ndị a chọrọ iji bụrụ nwa amaala gbanwere n’oge na-adịbeghị anya, nke a pụtara na mmadụ igosi ịbụ nwa amaala ya nwere ike ịbụ usoro dị mgbagwoju anya—dị ka isiokwu ahụ si akọwa: “Asambodo ọmụmụ […] na-abụkarị ihe zuru ezu ma ọ bụrụ na a mụrụ gị tupu afọ 1987. Ndị a mụrụ n’agbata 1987 na 2003 kwesịrị igosi na nne na nna ha abụọ bụ ụmụ amaala, ma ọ bụ opekata mpe otu n’ime nne ma ọ bụ nna ha bụkwa nwa amaala India, ebe ndị a mụrụ mgbe 2003 gachara kwesịrị igosi na nne na nna ha abụọ bụ ụmụ amaala ma ọ bụ na ha nọ n’India n’ụzọ iwu kwadoro.” Nke a dị mgbagwoju anya, ọ na-esikwara ọtụtụ mmadụ ike ime ya, n’ihi na “ọbụna n’afọ 2019 na-adịchabeghị anya, ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ pasentị iri anọ nke ụmụaka na-erubeghị afọ ise enweghị asambodo ọmụmụ.”

Ịbụ nwa amaala nwere ike ịpụ n’aka anyị, steeti ma ọ bụ gọọmentị anaghịkwa abụkarị ndị na-asọpụrụ ọrụ ha nke ọma n’ịchọpụta ma nyochaa ihe akaebe ndị dị mgbagwoju anya, nke na-adịkarịkwa ka a họpụtara ha n’enweghị ụkpụrụ doro anya, nke ha chọrọ iji gosi ịbụ nwa amaala.

Ọnọdụ enweghị ịbụ nwa amaala dị mkpa n’onwe ya, n’ihi nnukwu mmebi ọ nwere ike ịkpata na ndụ ndị mmadụ. Ọ bụkwa ihe ncheta nye anyị ndị na-anaghị echekarị banyere ya na anyị ekwesịghị iwere ịbụ nwa amaala dịka ihe a ga-ewere n’efu ma ọ bụ ihe a na-apụghị ịgbanwe agbanwe. Nke a pụtara na ọ bụghị naanị ịghọta ma nwee ekele maka ihe anyị nwere, kamakwa ịjụ ihe kpatara o ji dị otu ọ dị. Ịbụ nwa amaala abụghị ihe a na-enweta n’onwe ya, ihe a na-apụghị izere, ma ọ bụ ihe nwere otu usoro n’obodo niile; otú usoro ịbụ nwa amaala si arụ ọrụ bụ nsonaazụ nke ọtụtụ mkpebi e mere. Usoro isiokwu a gbasara ọnọdụ enweghị ebe onye si na-eme ka anyị hụ ụzọ ndị mkpebi ndị ahụ si eme ka ọtụtụ nde mmadụ nwee nsogbu na-enweghị isi.